|
|
 |
 Spelen met Geld
Het experiment met Monopoly
Monopoly is een spel dat iedereen kent. Monopoly vertegenwoordigt het economische leven en alles wat daarbij hoort op weg naar die monopoliepositie van economisch alleenheerser over een bepaalde markt. Als kind word je ingewijd in de wereld van risico nemen, investeren, geld beheren, tegenslagen verwerken en winnen door het faillissement van anderen. Ik vond Monopoly nooit leuk. Op het moment dat mijn broer Amsterdam en Rotterdam in handen had, en ik telkens weer op Kalverstraat terecht kwam, mijn straten in de hypotheek moest doen en mijn huizen moest verkopen, begon altijd een bekende weg. Vanaf dat moment zou ik toch al mijn geld verliezen en bankroet gaan. Vanaf dat moment had ik het spel eigenlijk al verloren.
Ik heb Monopoly tot voor kort gezien als een spel dat onze economie aardig weergeeft. Vanzelfsprekend is het een versimpelde simulatie van economische principes, maar het leek mij de huidige westerse economie te weerspiegelen. De politieke aard van het spel ben ik mij nooit bewust geweest totdat ik rond mijn veertiende bij Triviant de volgende vraag gesteld kreeg: "welk bordspel was ten tijde van het communistische regime in de USSR verboden?". U raadt het al: Monopoly.
Spiegel ?
Monopoly weerspiegelt een kapitalistische economie. Maar Monopoly weerspiegelt niet zomaar een kapitalistische economie. Adam Smith beschreef de economie ingebed in een markt waaraan enkele eisen gesteld worden. Transparantie en vrije toegang zijn enkele van die eisen. Een monopolist hoort niet thuis op de vrije markt van Adam Smith. Zo is in de liberale theorie bijvoorbeeld gekomen tot de formulering van de zogenaamde "collectieve goederen" waarvan de productie tot voor kort in handen van de staat lag (staatsmonopolies). Hierbij kunt u denken aan transport, energie, telefonie en de post. Met het groter worden van de markten als gevolg van de globalisering, was het in de neoliberale ideologie niet meer nodig deze goederen tot "collectieve goederen" te bestempelen, maar waren ze geschikt voor de marktwerking. Privatiseringen waren het gevolg en grote multinationals bewegen zich nu op de wereldmarkten.
 En zo komen we weer terug bij Monopoly. Het spel dat in Monopoly gespeeld wordt, speelt zich ook wel degelijk af op de regionale, nationale en wereldmarkten. Het spel van privatiseringen, fusies en overnames lijkt op de monopoliserende wedstrijd van Monopoly. De liberalisering en totstandkoming van grote multinationals hebben niet alleen positieve effecten op het BNP en de wereldmarkt. De kloof tussen arm en rijk binnen en tussen landen is groeiend, en verschillende belangrijke elementen voor het welzijn van de mens, zoals natuur, veiligheid en zorg worden in rap tempo teniet gedaan. Nu kun je je afvragen of er alternatieven mogelijk zijn voor de huidige economische ordening. Het communisme is "failliet" gegaan. Maar is er misschien een postkapitalistisch tijdperk denkbaar waarin de onvolkomenheden van het huidige stelsel overwonnen kunnen worden en we een stap vooruit kunnen maken? Als ik over onvolkomenheden spreek, dan heb ik het bijvoorbeeld over oneerlijke handel met derdewereld landen. Ook spreek ik dan over de moeite die het binnen dit systeem kost, om duurzame waarde te hechten aan het milieu. En er kan gedacht worden aan de tegenstrijdigheid tussen grote aantallen werklozen enerzijds en de hoeveelheid burn outs anderzijds.
Experiment
Op basis van deze gedachten zijn de auteurs van dit artikel begonnen met een experiment. Vanuit het spel Monopoly hebben we getracht een economie vorm te geven waarin aspecten zoals duurzaamheid, zorg, milieu en samenwerking centraal staan, in plaats van moordende concurrentie, verspilling, destructie en egoïsme. Zo wilden we het spel iets leuker maken en op kleine schaal wat experimenteren met bepaalde regelgeving omtrent zorg, milieu en samenwerking. In dit artikel wil ik de uitkomst van dit experiment beschrijven. Een leuker spel is het in elk geval niet geworden.
Eerst wil ik een nadere blik werpen op het huidige spel Monopoly. Wat houdt deze versimpelde werkelijkheid nu in? Men begint op het vakje start en eenieder krijgt 150.000 gulden. Zo begint iedereen gelijk. Dit sluit mooi aan bij het gelijkheidsideaal, de realiteit leert echter dat onze samenleving zo niet in elkaar zit: men wordt geboren in zeer ongelijke omstandigheden. Terug naar het spel: vervolgens mag men met de dobbelstenen werpen en gaat men vooruit. Op een vakje met een straat aangekomen, kan men besluiten de straat te kopen. Zo mengt men zich in het economische leven. Na een ronde over het speelbord komt men weer langs start. Hier ontvangt men telkens 20.000 gulden. Dit lijkt op een basisinkomen voor iedereen onafhankelijk van je situatie. Soms wordt dit basisinkomen voor enige tijd ontzegd ("ga direct naar de gevangenis, ga niet door "start", u ontvangt geen 20.000 gulden"). Maar eenieder kan toch weer telkens aanspraak maken op dit bedrag. Naast deze inkomsten afkomstig uit de bank, kan men geld vergaren doordat andere spelers op uw straat terecht komen.
 Regels
Monopoly is een spel. En een spel heeft regels. Onze economie heeft ook regels. Ondanks de liberalisering bestaat onze samenleving uit vele regels die het economische leven beïnvloeden. Wij hadden in ons experiment regels geformuleerd waarin het Monopolyspel wordt aangepast. Deze regels hadden telkens te maken met een grotere zorg voor de natuur, het welzijn van mensen, duurzaamheid en onderlinge samenwerking. Ook stonden de regels telkens in het teken van een realistische samenleving. Mensen worden ziek. Mensen worden oud. Mensen krijgen kinderen, etcetera. Deze regels hadden we vormgegeven als extra kanskaarten. Telkens op een vakje waar geen straat is, werd een kanskaart getrokken. Sommige regels lijken overigens op bestaande wetten en regelingen. Enkele voorbeelden van regels: "Je wordt op grond van RSI arbeidsongeschikt verklaard. Je moet een beurt overslaan. Ter compensatie worden de inkomsten in de komende beurt van de andere spelers met jou gedeeld volgens de verdeelsleutel 1/3 - 2/3". Of: "Je gaat vrijwilligerswerk doen. Dit is een onzichtbare kracht achter de economie. Als jij of één van je medespelers in de volgende beurt langs start komt, ontvangt deze het dubbele van het jaarsalaris". En: "De kinderen hebben schoolvakantie, dus je neemt enkele dagen vrij om met hen iets leuks te gaan doen. Dit is een investering in de toekomst. Sla nu een beurt over en gebruik deze kaart om op een moment naar keus twee keer te gooien".
Het bedenken van regels vergt een hoop nadenken. Regels, hoe klein ook, kunnen een enorme invloed uitoefenen. Van belang is te bedenken waar je prioriteiten liggen, wat je beoogt met een regel, én wat de onvoorziene consequenties kunnen zijn van een regel. Zo werd het experiment niet alleen een eonomisch, maar ook een politiek experiment waarin het bedenken van regels om de weerbarstige realiteit in goede banen te leiden, centraal staat. Wij hebben eerst bepaald wat onze prioriteiten zouden zijn. Vervolgens zijn we ieder aan de slag gegaan om goede regels te verzinnen. Vervolgens bleek gedurende het spelen de waarde en het effect van een regel. Ook kwamen telkens de onvoorziene consequenties helder naar voren.
 Niet leuk ...
Zoals ik hiervoor al gezegd heb, vond ik Monopoly nooit een erg leuk spel. Vrij snel is duidelijk wie er het gunstigste voor staat, en vanaf dat moment volgt de bekende weg naar het faillisement. Met nieuwe regels hebben we geprobeerd van Monopoly een spel te maken dat leuker is om te spelen. Aan de hand van onder andere regels over belasting op liquide middelen, elke ronde een hoger basisinkomen en een progressieve belasting op transacties (huur), bleek het mogelijk het spel langer spannend te houden. Dat betekent dat er vaker gewisseld werd tussen degene die "vóór" stond en degene die "achter" stond. Het bleek mogelijk dat kansen zich plotseling weer keerden en pas na langere tijd werd duidelijk wie er zou gaan winnen. Vanaf dat moment volgde echter nog steeds hetzelfde gewisse einde: het faillissement.
Weer een andere keer hebben we nog meer regels ingevoerd. Ditmaal een forse huursubsidie. Dit haalde de kapitalistische geldvermeerdering uit het spel en leidde ertoe dat men gedurende het hele spel geld heen en weer bleef schuiven tussen de verschillende spelers om huizen en straten te huren, te kopen en in de hypotheek te zetten. Niemand won meer. Het spel was nu dodelijk saai geworden. Zonder een winnaar en een verliezer was het spel verworden tot een simpel schuiven met geld. Het schuiven met geld bleek saai.
Spelelement ?
Het is ons niet gelukt om een leuker spel te maken. Het spel was het leukste op het moment dat het mogelijk was om vanuit een achterstand plotseling een inhaalslag te maken en plotseling vanuit een "warmpjes erbij zitten" terug te vallen in de hypotheken. Zo bleef het spannend. Het uiteindelijke winnen en verliezen was een saai traject. Het op gelijke voet geld schuiven bleek echter nog saaier. Het bleek uiteindelijk via de invoering van enkele regels vrij makkelijk om het spel anders te laten verlopen. Eén van de meest inzichtelijke aspecten van het experiment bleek echter het feit dat zodra er geen sprake meer was van winnen en verliezen, het spelelement volledig verloren was. Het verkrijgen van meer en meer geld is het leuke spelelement van Monopoly. Door het experiment ging het echter niet meer om het accumuleren van het eigen geld, maar om datgene wat je met dat geld kunt doen, zoals eten, sporten, vakantie, wonen, etcetera. Dat leent zich helaas minder voor een eenvoudig spel waarin geld een doel op zich is.
Amsterdam, november 2004
Weia, Willem en Carolijn
Commentaar ?
Suggesties ?
Stuur ze naar monopoly[at]globalternatives.nl
|
|
|
|
|
|
Nieuwe economische perspectieven, verder met zorg en democratie in de economie
|
Op zaterdag 20 maart organiseren de Stichting voor Zorgeconomie en de Stichting OostalArm een workshop:
Nieuwe economische perspectieven, verder met zorg en democratie in de economie.
Lees verder ... |
|
|
|
|